Dag 25, Hiroshima

Vandaag dan echt Hiroshima bekeken. Eigenlijk staat hier echt alles in het teken van één tijdstip, kwart over 8 's ochtends op 6 augustus 1945. Op dat moment veranderde de hele stad in een grote vlakte van brandend puin en lijken. Van de 255 duizend inwoners werden er ongeveer 80 duizend direct vermoord, en binnen 4 maanden stierven er nog eens zo'n 60 duizend door brandwonden en radioactieve straling.

Het begon allemaal eind jaren 30. Het was al langer bekend dat atoomsplijting en -fusie enorme hoeveelheden energie konden opwekken, maar er werd getwijfeld of dat ooit gerealiseerd kon worden. Tijdens de 2e Wereldoorlog kwamen de Amerikanen er achter dat de Duitse wetenschappers op zoek waren naar een praktische oplossing om de energie uit atomen op te wekken, uiteraard als wapen. Vrij snel daarna wisten Amerikaanse en Britse wetenschappers president Roosevelt te overtuigen van het nut van onderzoek naar zo'n wapen, mede dankzij een aanbeveling van Einstein. In het diepste geheim werd er begonnen aan onderzoek. Uiteindelijk is er 2 miljard dollar in het project gestopt (een enorm bedrag, en het is nog steeds een van de duurste wetenschappelijke onderzoeken ooit), en het resultaat was dus een daadwerkelijke bom. Deze werd voor het eerst getest in Juli 1945 in de woestijn van New Mexico.

In 1943 was het plan om de bom te gebruiken tegen Duitsland, maar omdat die in 1945 al zo goed als verloren hadden, werd Japan het doelwit. Amerika had meerdere redenen (excuses) om de bom te gebruiken. Ten eerste zou het juist levens redden. Dat wil zeggen, vooral levens van Amerikaanse soldaten bij een aanval op het vasteland van Japan. De aantallen doden bij de aanval op Okinawa, toonde aan dat de Japanners nooit zouden overgeven. Ten tweede, omdat de oorlog in Europa vrijwel over was, was Rusland van plan om Japan de oorlog te verklaren. Als dit zou gebeuren, zou de VS een bezetting van Japan misschien moeten delen met de Russen, en zouden er dezelfde spanningen kunnen ontstaan als in Europa. Een snel einde van de oorlog vonden ze dus van het hoogste belang. En ten slotte, het project had 2 miljard gekost, en dat zou nooit te verkopen zijn geweest ten opzichte van de Amerikaanse bevolking als de bom uiteindelijk niet het einde van de oorlog zou veroorzaken.

De Amerikanen bombardeerden overigens al langer Japanse steden. In maart van 1945 werd bijvoorbeeld Tokyo met brandbommen platgegooid (net zoals in Dresden is gebeurt), waarbij 100 duizend mensen stierven. Het doel van de atoombom is dan ook niet de praktische schade, maar de psychologische schade, het afschrikkingseffect.

Er werden verschillende doelwitten uitgekozen. Het ging daarbij om de grootte van de stad (veel slachtoffers), het soort huizen (hout brand goed, dus veel verwoesting), en de omgeving (in een vallei weerkaatsen de bergen de ontploffing (groter effect). Een van de doelwitten was overigens Kyoto, want ze verwachtten dat de intellectuele elite van Japan die daar huisde de symboliek van de bom wel zou inzien. Maar omdat een van de Amerikaanse bevelhebbers daar op huwelijksreis was geweest, en, zoals iedereen, onder de indruk was van de historische schatten van de stad, werd het van de lijst geschrapt.

Toen kwam Hiroshima dus bovenaan te staan, want het voldeed prima aan de voorwaarden, en (heel belangrijk) het was de enige stad die geen krijgsgevangenen kamp had. De steden op de lijst werden de maanden ervoor gespaard van normale bombardementen, om op die manier het precieze effect van de bom goed te kunnen bestuderen. Enkele dagen voor de bom werd er nog een ultimatum voor overgave gestuurd naar Japan, maar dit werd niet aangenomen. Dit was wellicht ook helemaal niet de bedoeling van het ultimatum, want het behoud van de keizerlijke troon, een belangrijke voorwaarde voor overgave, kwam er niet in voor. 3 dagen stegen er drie vliegtuigen op van een zuidelijk eiland. 1 droeg de bom, en de andere twee maakten foto's en lieten meetapparatuur aan parachutes las, opnieuw om de effecten van de bom te kunnen meten. Het was die dag volledig onbewolkt boven Hiroshima, en dus was het lot van de stad bezegeld.

Op de plaats waar destijds het hypocentrum van de bom was, ligt nu het Peace Memorial Park. Dit park is bezaaid met monumenten voor allerlij verschillende groepen mensen die om zijn gekomen. Zo is er een monument voor Koreanen (er kwamen zo'n 20 duizend Koreanen om), die ontvoerd waren om in Japan te werken. Er is een vlam die blijft branden tot er geen nucleaire wapens meer op aarde zijn. Er is een heuveltje met de as van 70 duizend niet-geidentificeerde lijken. Er is een marmeren kist met de namen van alle overledenen (zie 2e foto).

En er is een monument voor de kinderen (zie 3e foto). Hier zit een aangrijpend verhaal aan vast. Een van de overlevenden van de bom was een klein meisje van 2, genaamd Sadako. Ze groeide gezond op, totdat op 11 jarige leeftijd leukemie werd vastgesteld (veroorzaakt door de straling van de bom). Er werd haar nog een jaar gegeven. Haar beste vriendin vertelde haar op een gegeven moment over de Japanse legende dat als je 1000 kraanvogels vouwt van papier, je grootste wens uitkomt. En dus begon ze te vouwen. Ze gebruikte elk stukje papier dat ze kon vinden, zelfs het papier om haar medicijnen. Uiteindelijk heeft ze ruim 1300 vogels gevouwen voordat ze overleed. Haar wens was echter niet alleen dat ze zelf weer beter zou worden, maar ook dat er vrede op aarde zou komen. Vervolgens zijn haar klasgenootjes brieven gaan sturen met het plan een monument op te richten in het park voor alle overleden kinderen. Ook gingen ze door met vouwen, met dezelfde wens als Sadako. Aangegrepen door het verhaal kwam het monument er vrij spoedig. En tot de dag van vandaag blijven ook de kraanvogels komen, gevouwen door kinderen over de hele wereld. Ze worden als een soort slingers opgehangen bij het monument.

Er zijn trouwens vrij veel kinderen omgekomen door de bom. Omdat de stad vreesde voor brandbombardementen, werde hele stroken met huizen verwoest, om zo belangrijke gebouwen van het leger te beschermen tegen brand. Voor deze sloopwerkzaamheden werden veel schoolkinderen gemobiliseerd. 's Ochtends om 8 uur waren velen van hen dus nog onderweg naar hun werk.

Het meest indrukwekkende in het park is het museum. Hierin wordt uiteraard het hele verhaal verteld, zowel voor als na de bom, maar het meest aangrijpende zijn nog wel de tastbare dingen die bewaard zijn gebleven. Zo zijn er veel half verschroeide kleren te zien (vaak van kinderen), en schoolbadges waarvan de letters (die donkerder zijn en dus meer hitte opnemen) weggeschroeid zijn. Maar ook een verwrongen driewieler (het kind dat erop reed overleed), aan elkaar gesmolten en verwrongen flessen en dakpannen, en horloges die precies om kwart over acht stil zijn blijven staan. Ook is er een stuk stoep te zien met een donkere schaduw waar iemand heeft gezeten (de tegels eromheen zijn lichter geworden, door de hitte van de bom). Er zijn foto's gemaakt van de dag van de ontploffing, met mensen aan de kant van de weg vragend om water, en lijken drijvend in de rivieren. Erg aangrijpend zijn ook de tekeningen, gemaakt door overlevenden, met bijvoorbeeld daarop half verbrandde mensen die over de lijken kruipen richting de rivier, waar ze vervolgens in verdrinken. Of van mensen die de 'zwarte regen' (de sterk radioactieve regen uit de paddestoelwolk) drinken.

Het verhaal wordt gelukkig wel doorgegeven aan de nieuwe generaties, want elke dag krioelt het park van de duizenden schoolkinderen die er komen. Het museum leek af en toe wel een schoolplein. Ook werd ik vaak aangesproken door verlegen schoolkinderen (dat moesten ze denk ik voor hun les) over wat ik ervan vond, en ik moest dan natuurlijk meteen met ze op de foto. Vaak moest degene van de groep die het beste Engels kon het woord doen. Ze vonden het dan wel weer fantastisch als ik een Japans woordje wist te produceren. Maar zo te merken kwamen veel van die klassen uit kleine steden waar ze bijna geen buitenlanders kennen.

Ziezo, het is een lang verhaal geworden, maar gisteren was dan ook erg kort. Ik heb het niet eens over het kasteel van Hiroshima gehad, maar dat kan er morgen wel bij.